رانت در زنجیره فولاد ایران یک پدیده «یکباره» یا اتفاقی نیست؛ بلکه نتیجهی ترکیب چند سیاست نادرست، مداخلات دستوری و ضعف شفافیت در طول زمان است. اگر بخواهیم ریشهی آن را دقیق و مرحلهبهمرحله بررسی کنیم، باید به چند نقطه کلیدی برگردیم.
نکات کلیدی
نقطه شروع: قیمتگذاری دستوری
- فاصلهای بین قیمت دستوری و قیمت بازار آزاد ایجاد شد.
- این فاصله، همان «رانت» است.
- هر کسی که به سهمیه ارزان دسترسی دارد، بدون تولید ارزش، سود میبرد.
توزیع سهمیهای مواد اولیه
با محدود شدن عرضه آزاد، مواد اولیه مثل سنگآهن، کنسانتره آهن، گندله و شمش فولاد بهصورت سهمیهای توزیع شدند. در این مرحله:
- دسترسی به سهمیه مهمتر از توان تولید شد.
- برخی واحدهای غیرمولد یا کمظرفیت، سهمیه گرفتند.
- بخشی از مواد اولیه به جای تولید، در بازار آزاد فروخته شد.
اینجا رانت از «قیمت» به «توزیع» منتقل شد.
چندنرخی شدن ارز
همزمان با سیاستهای ارزی، فولادسازان با ارز ارزان برای نهادها، و فروش محصول با قیمت نزدیک به بازار آزاد یا صادراتی مواجه شدند. نتیجه:
- سودهای غیرعملیاتی
- تقویت رانت برای بازیگران نزدیک به منابع ارزی
- فشار مضاعف بر واحدهای پاییندستی
اختلال در نقش بازار شفاف
با اینکه ورود محصولات فولادی به بورس میتوانست شفافیت ایجاد کند، اما:
- محدودیت در عرضه
- تعیین کف و سقف دستوری
- معافیت برخی تولیدکنندگان از عرضه منظم
باعث شد کارکرد شفاف بازار بهطور کامل محقق نشود و رانت همچنان باقی بماند، حتی در بسترهایی مثل بورس کالا.
فشار به پاییندست زنجیره
بیشترین آسیب رانت فولادی به:
- نوردکاران
- تولیدکنندگان لوله و پروفیل
- صنایع مصرفکننده فولاد
وارد شد؛ یعنی جایی که ارزش افزوده واقعی ایجاد میشود، اما کمترین دسترسی به مواد اولیه ارزان وجود داشت.
نقش سیاستگذار
در نهایت، رانت زمانی تثبیت شد که:
- سیاستها موقت نبودند و سالها ادامه پیدا کردند.
- اصلاحات با تأخیر انجام شد.
- تضاد منافع در تصمیمگیریها نادیده گرفته شد.
نهادهایی مانند وزارت صنعت، معدن و تجارت در مرکز این تصمیمات قرار داشتند، اما نبود یک نقشه راه پایدار، رانت را به بخشی از ساختار تبدیل کرد.
راهحلهای از بین بردن رانت در زنجیره فولاد
رانت در زنجیره فولاد یک «نقص ساختاری» است، نه صرفاً تخلف موردی. بنابراین حذف آن فقط با برخورد قضایی ممکن نیست و نیاز به اصلاح همزمان سیاستگذاری، بازار و شفافیت دارد. راهحلها را میشود در چند محور عملی و قابل اجرا جمعبندی کرد:
1. حذف تدریجی قیمتگذاری دستوری
مهمترین منشأ رانت، اختلاف قیمت رسمی و بازار است. تا وقتی قیمت بهصورت دستوری تعیین شود:
-انگیزه رانت از بین نمیرود.
-عرضه واقعی کاهش مییابد.
-دلالی جای تولید را میگیرد.
راهحل:
آزادسازی تدریجی قیمتها با یک برنامه زمانبندیشده و قابل پیشبینی، نه شوک ناگهانی.
2. الزام عرضه کامل و منظم در بازار شفاف
هر جا عرضه «انتخابی» باشد، رانت شکل میگیرد.
اقدامات کلیدی:
-الزام همه تولیدکنندگان بالادستی به عرضه منظم کل تولید
-حذف معافیتها و استثناها
-جلوگیری از فروش خارج از چرخه رسمی : بازار شفاف فقط وقتی کار میکند که همه بازیگران داخل آن باشند، نه فقط بخشی از بازار.
3. حذف سهمیهبندی و جایگزینی با مکانیزم رقابتی
سهمیهبندی یعنی تبدیل «مجوز» به دارایی.
راهحل جایگزین:
-خرید مواد اولیه بر اساس تقاضای واقعی
-اعتبارسنجی مصرفکننده بر اساس تولید، نه روابط
-اتصال دادههای تولید، فروش و مصرف به یکدیگر
4. یکپارچهسازی اطلاعات زنجیره فولاد
وقتی دادهها پراکندهاند، رانت پنهان میشود؛
لازم است:
-ثبت آنلاین تولید، عرضه، خرید و مصرف
-اتصال سامانههای تولید، مالیات، گمرک و انرژی
-رصد گردش کالا از معدن تا محصول نهایی
-شفافیت دادهای، هزینه رانت را بالا میبرد.
5. اصلاح سیاست ارزی مرتبط با فولاد
6. حمایت هدفمند از پاییندست (نه دستوری)
حمایت واقعی از تولید بهمعنای ارزانفروشی دستوری نیست.
حمایت مؤثر یعنی:
-دسترسی پایدار به مواد اولیه
-کاهش هزینههای غیرقیمتی (انرژی، مالیات، حملونقل)
-تسهیل سرمایه در گردش و تأمین مالی
7. ثبات در سیاستگذاری
-رانت در فضای بیثبات رشد میکند.
-تصمیمات مقطعی = فرصت رانت
-بخشنامههای متناقض = بازار غیرشفاف
راهحل:
سیاستهای پایدار، قابل پیشبینی و با مشارکت فعالان واقعی صنعت.
8. شفافیت تصمیمگیری و کاهش تضاد منافع
تا زمانی که تصمیمگیر و ذینفع از هم جدا نباشند، رانت بازتولید میشود.
اقدامات ضروری:
-شفافسازی فرایند تصمیمگیری
-افشای منافع مرتبط
-مشارکت تشکلهای مستقل صنعتی در -سیاستگذاری
سوالات متداول درباره رانت در زنجیره فولاد
۱) رانت در زنجیره فولاد دقیقاً یعنی چه؟
رانت در زنجیره فولاد یعنی سود بدون خلق ارزش که از اختلاف قیمتها، سهمیهها یا دسترسی ویژه به منابع (مثل مواد اولیه، ارز یا مجوز) ایجاد میشود.
۲) رانت فولاد از کدام حلقه شروع شد؟
عمدتاً از قیمتگذاری دستوری شروع شد؛ چون فاصله بین قیمت رسمی و بازار آزاد را ایجاد کرد و همان شکاف تبدیل به انگیزه رانت شد.
۳) سهمیهبندی چه نقشی در ایجاد رانت داشت؟
وقتی مواد اولیه یا محصول نهایی سهمیهای توزیع شود، دسترسی به سهمیه از توان تولید مهمتر میشود و امکان خرید ارزان و فروش گران فراهم میگردد.
۴) چرا چندنرخی بودن ارز رانت را بیشتر کرد؟
چون برخی بازیگران نهادهها را با شرایط بهتر تهیه میکنند اما خروجی را با قیمت نزدیک بازار آزاد یا صادراتی میفروشند و در نتیجه سود غیرعملیاتی ایجاد میشود.
۵) آیا بورس کالا رانت را حذف میکند؟
بورس کالا در حالت ایدهآل ابزار شفافیت است؛ اما اگر عرضه محدود، قواعد دستوری یا معافیتها وجود داشته باشد، رانت میتواند به شکل دیگری ادامه پیدا کند.
۶) کدام بخش بیشتر آسیب میبیند؟
معمولاً پاییندست (نورد، لوله و پروفیل و صنایع مصرفکننده) چون به مواد اولیه با قیمت و حجم مناسب دسترسی پایدار ندارند، اما باید با بازار رقابت کنند.
۷) راهکار کاهش رانت در زنجیره فولاد چیست؟
کاهش مداخله دستوری در قیمت، افزایش عرضه شفاف و منظم، حذف امتیازات ویژه، یکپارچهسازی دادهها و نظارت بر زنجیره توزیع از مهمترین راهکارها هستند.
۸) نشانههای وجود رانت در بازار فولاد چیست؟
اختلاف زیاد قیمت رسمی و بازار، صفهای سهمیه و مجوز، رشد دلالی، کمبود مصنوعی کالا با وجود تولید و سودهای غیرعادی بدون افزایش بهرهوری از نشانههای رایج هستند.
جمعبندی نهایی
رانت در زنجیره فولاد از قیمتگذاری دستوری شروع شد، با توزیع سهمیهای و چندنرخی شدن ارز گسترش پیدا کرد و بهدلیل نبود شفافیت کامل و اصلاحات بهموقع تثبیت شد.
تا زمانی که قیمت، عرضه و رقابت بهطور واقعی به مکانیزم بازار سپرده نشود، این رانت فقط از یک حلقه زنجیره به حلقه دیگر منتقل میشود؛ نه اینکه حذف شود.